GROTESK TİYATRO

GROTESK:

Tiyatro ve edebiyatta gülünç ile acıklı olanın yan yana yer aldığı tuhaflık ve
çarpıcılık kertesinde zorlanmış bağdaşmaz komik hal ; özel olan ile genel olanın uyuşmazlığından
paradokstan komik olanın çıkarılması ; gerçekle ve mantıkla bağdaşmaz görünümü uyandıran tuhaf
çarpıcı abartmalı ve şaşırtıcı durumlardan alışagelmedik gülünçlükler yaratan daha çok
duyumlara seslenen güldürü biçimi bu biçime uygun oyun oynayış ve oyuncu tipi. “ABARTILMIŞ GERÇEKLİK” olarak Grotesk”te çelişmelerde yatan komik vurgulanmakla birlikte uyum olanağı dışarıda bırakılır .Bu nedenle Grotesk yaşanan gerçekle uyuşmazlık bağdaşmazlık gösterilen oyunlarda kullanılır .Bu bağlamda Grotesk önce romantik bireyin toplum düzeniyle uyuşmazlık içinde olduğu romantik tiyatroda görülür ( Hugo:”Grotesk bütününün insanla artık uyuşamadığı yerde başlar” ).19.yy farsında ( Nestroy Gogol Courteline ) ele alınmış olan Grotesk özellikle dışavurumcu tiyatroda ( Wedekind Sternheim Kaiser Brecht ) özel bir anlatım aracı olarak kullanılmış .İtalyan Grotesk tiyatrosunda başlı başına işlenmiş ( Pirandello Chiarelli )
gerçeküstü ve avangart tiyatronun ( Jarry Apollinaire Ghelderode ) başlıca öğelerinden biri haline gelmiş saçma tiyatrosunda anlamlı bir biçimde ele alınmış ( Ionesco ) paradokslar kuramının özü olmuştur ( Dürrenmatt ).Bütün bu çeşitli algılanış ve uygulanış biçimleri altında Grotesk’in ortak paydası yabancılaşmış modern birey ile bireyin insanı varlığına aykırı toplumsal düzen arasındaki uyuşmazlık bağdaşmaz çelişkili varoluş halidir .

GROTESK TİYATRO :

20.yy ‘ ın başlarında İtalya’da paradoks ve kara gülmece niteliğinde oyunlara verilen ad . toplumsal gerçekler ile idealler arsındaki uyuşmazlığın bir sonucu olarak ortaya çıkan
“iki yüzlülüğü” ( toplumsal ve varoluşsal )görünüş ile gerçek arasındaki çelişkiyi görünüş – gerçek
ikiliğini insanın özüymüş gibi işleyen bunun içinde ( commedia dell arte tiplerinin kendilerini
yabancı kılmak için taktıkları maskeyi soyut ve genel kavramı içinde algılayarak )”maske-yüz” ikiliğini oyunların temeline yerleştiren Grotesk Tiyatro sonunda simgesel bir anlatım tarzına dönmüştür .Chiarelli Priandello Grotesk Tiyatro’nun başlıca temsilcileridir.
GROTOWSKİ :

Jerzy ( 1933 Rzeszow ): POLONYA ’ lı tiyatro adamı : tiyatro yönetmeni oyuncu
eğitmen ve yönetici ;günümüz avangart deneme tiyatrosunun önde gelen temsilcilerinden.Krakau
Moskova ve Çin’de öğrenim gördü ; ilk sahne çalışmasını 1957’de gerçekleştirdi ( Sandalyeler ;
Ionesco ) ; 1959’da Opole’de Ludwik Plaszen’le birlikte 13 Rzedows ( 13 sıra ) Laboratuar Tiyatro’
sunu kurdu ;1959’dan 1964’e kadar klasiklerden metne karşı uygulamalar yaptı :1960’da Cain
( Byron ) Faust ( Goethe ) Mystere Bouffe ( Mayakovski ) Şakuntala ( Kalidasa ) ; 1961’de
Hırıstiyan tapınıyı Groteskleştiren “Ataların Gecesi” ( Mickiewicz ) kahramanların tinsel dönüşümü söylencesini yeniden kurarak kahramanın kendini ülkesi için feda etmesi hayallerini
delilerevinde bir delinin karasabanları olarak veren Kordian ( Slowacki ) olayların Avrupa’nın mezarlığı Auschwitz’ e aktarıldığı Akropolis ( Wyspianki 1962 ) 1963’de The Tragical History
Of Doctor Faustus ;1965-73 arasında bu uygulamaları çeşitlendi : Acropolis’in daha başka çeşitlemeleri işkenceyle öldürülen ermişi veren Değişmez Prens ( Calderon / Slowacki ) ve
İncil’den Kilise şarkılarından Dostoyevski Eliot ve S.Weil’den alıntılardan yararlanan ortak sahne eylemi Apocalypsis cum figuris ( 1971 ). Osterwas Artaud Stanislavski ve Meyerhold geleneği
ile Brecht deneyimleri yanısıra Asya tiyatrosundan ( Japon no Hint kathakali Çin Pekin operası )da yararlanan Grotowski bütün bütüne oyunculuk sanatına ve tiyatro ortamının olanaklarının bulgulanmasına bedensel ve tinsel anlatıma psiko-fizik oyunculuk yönetimine oyuncunun kendi sınırlarını aştığı aşkın bir iletişime dayalı bir tiyatro eylemi gerçekleştirmeye
çalışmıştır .

Oynayışı değil tiyatrosal süreci amaç alan geleneksel bütün oyunculuk biçimlerini arı oyunu
olduğu kadar tiyatroda yaşamın taklidini yadsıyan Grotowski oyun yazarından sahneden ( daha sonrada oyuncudan ) arındırılmış bu tiyatroyu “yoksul tiyatro” olarak nitelendirmiştir.Çok zorlu bir bedensel ve ruhsal eğitimi ve her sürecin derinden çözümlenişini içeren bu oyunculuk estetiği uyarınca dış dünya gerçekliği ile iç dünya düşüncesinden oyunculuk deneyinin mutlaklaştırıl –
masından yola çıkarılarak oyuncunun fizik gücünün ve olanaklarının üstesinden gelmesine kendi bilinçaltının derinliklerine inerek vecd haline geçmesine tinsel ve fiziksel güçlerini birleştirerek bir anlam ve hareket bütünlüğüne ulaşmasına gövdesini en ince ayrıntılara kadar kullanacak
“iç varlık”ı görünür kılmasına bu yolla izleyiciyle kendi arasında dolayımsız bir iletişim kurarak
“tüm oyuncu”luğa “ermiş oyuncu”luğa yükselmesine çalışılır.Böyle bir metafizik tiyatro anlayışı doğrultusunda tiyatroyu tapınsallaştırmaya çalışan Grotowski Söylenceleri edimselleştirme yoluna gider : söylenceleri günümüzde karşılaşılan sorunların aktarılmasında araç olarak kullanılır
bunu kendi oyun topluluğunun çalışma biçimi ( maddi dünyadan uzakta çileci ortak yaşama ortaklaşa bulgulamaya ve ortak töreliliğe dayanan bir oyunculuk biçimi ) yapar ; izleyiciyi ortaklaşa
yaşantının içine sokarak ( 1960’ların deyimiyle ) olayların tanığı kılmaya çalışır.( İncil metinlerine
Eliot ve Dostoyevski alıntılarına dayanan ) Apocalypsis cum figuris’le birlikte topluğun İran
Lübnan ve Amerika’da gezici etkinliklere çıktığı “parateatral arayış” dönemi başlar ( 1970-71 ).
1975’ten sonra Grotowski ( sanat felsefesosyolojiantropolojiökoloji ve psikoloji gibi )çeşitli
bilimlerin arasınırlarında yer alan “özel projeler””post-teatral” eylemler ( grup dinamiği )”şenlik
günleri” gerçekleştirmeye yönelmiş ; buysa tiyatro laboratuarı çalışmalarının çok yönlü etkinlik-
lere bölünmesine yol açmıştır:”Teori ve Grup Analizi Laboratuarı” ( yön.Flazen ) ”Olaylar Metodiği Laboratuarı”( yön.Z.Cynkutis ) “Çalışma Buluşması Laboratuarı”( S.Scierski )”Uluslararası Stüdyo” ( yön.Z.Spychalski ); bu bağlamda en önemli “projeler” arasında şunlar yer almaktadır:
“Arı Kovanı”( Uluslar Deneysel Tiyatro ÜniversitesiWroclaw1975 )”Girişim Yığını”( 1975 ).
FlazsenCieslak ve Cygutis’in yer aldığı Grotowski atölye çalışmalarının günümüzde Batı’da oyunculuk eğitimi üstünde etkisi gittikçe artmaktadır.

GROTOWSKİ VE TEKNİĞİ:

Grotowski”Profesyonel tiyatroda aradığım şey tekniktir.Bu benim şimdi nerede olduğumu gösterdi.Teknik hayatın bir parçasıdır.Havayı teneffüs ediyorum ayaklarımı yere basıyorum.
Bunlar yaşamanın şartlarıdır.Bu şartlar paratiyatro tecrübelerini gösteriyor.Wroclaw’da kurulan laboratuar tiyatrosu laboratuar enstitüsüne dönüştü.Böylece ihtiyaca göre devamlı veya zaman zaman faaliyette bulunan bu tiyatroda paratiyatro faaliyeti geliştirildi.Profesyonel oyuncular
sanatta ve yaşamda bu faaliyete yardımcı olabilirler…”diyordu.Paratiyatro faaliyetlerinde toplum içinde insanların birbirleriyle münasebetleri çok açık bir şekilde işleniyor.İnsanlar arasındaki kişisel ilişkilerin tespit edilmesi fikri toplum münasebetlerinin genel bir krize neden olması ve insanlar arasındaki münasebetlerin azalması ve karşılıklı anlaşmanın eksik olması nedeniyle belli bir zaman içinde gerçekleşebiliyordu.
Bu da ancak tiyatro faaliyetleriyle mümkündür.Böylece Grotowski laboratuar tiyatronun üzerinde yer aldı.Grotowski 1970 yılında Sadık Prens eserini Şark turne gezisinde İran’da
Hindistan’da ve Latin Amerika ülkesi Kolombiya’da festivale katıldığı zaman sahneye koydu.
O zaman Grotowski ”benim hayatımda dualistlik bir moment vardır.Bu arkamda duran tiyatro
teknik ve metodolojidir.Bunu yıllardan beri başka ufuklara çekmeye karar verdim.Ben profesyonel
tiyatroya gitmedim fakat profesyonel tiyatrodan tekniği öğrendim.” Grotowski’nin eserleri şunlardır:Bayram GünüÖzel ProjeYolGece BekçisiAlev Dağı bu eserleri Amerika’da İtalya’da
Fransa’da sahneye konuldu.Grotowski’nin eserlerinde sanat ve hayat konuları önde gelir.

İnsanlar arasındaki münasebetleri canlandırmaktadır.Grotowski laboratuar tiyatrosunu geliştirdi ve insan hayatına dönüştürdü .

GROTOWSKİ’NİN TİYATRO ANLAYIŞI:

Biz tiyatronun özünü araştırıyoruz.Tüm çabamız oyuncu seyirci ilişkisini araştırmaya yöneliktir.

GROTOWSKİ SEYİRCİSİ:

Oyunculuk sanatı insanın kendini keşfetmesinin törensel bir eylemidir.Seyirci de kendini keşfetmeye gelmelidir tiyatroya.Laboratuar tiyatrosunun seyircisi bunu gerektirir.Kendi ruhsal
özünü araştıran seçkin seyirci istiyoruz.Tiyatro insanın insanla canlı ve kalıcı ilişkiler kurduğu
insanın kendisiyle karşılaştığı canlı bir organizmadır.

GROTOWSKİ VE DEKOR:

Dekor yalnızca sürmekte olan olayın çerçevesindeki insanlar arasındaki ilişkiler örgütlemek anlamında kullanılır.Sandalyenin parmaklık yerin deniz masanın ev vs. olarak kullanılması oyuncunun yaratıcılığına bırakılmıştır.

GROTOWSKİ VE IŞIKLANDIRMA :

Işıklandırma bir etkileme aracı değil aydınlatma amacı ile bir gerekliliktir .

GROTOWSKİ VE MAKYAJ:

Oyuncunun yüz kaslarını denetleyebilmesi makyaj ve yüze sonradan eklenen yapay maskı gereksiz kılar .

GROTOWSKİ VE MÜZİK:

Müzik gırtlağın yaratıcı kullanımı ile oyuncu tarafından elde edilir.

GROTOWSKİ VE TEKST:

Oyun metni ( tekst )kendi kurallarına göre yaşayan oyun yapısına atlama tahtası olarak hizmet eder.
SONUÇ: Dekorsuz giysisiz makyajsız ışıksız bir tiyatro anlayışının tüm gücünü oyuncuya bırakacaktır.

GROTOWSKİ’NİN OYUNCULUK ANLAYIŞI:

Deneysel tiyatroda oyuncu hem makyajcı hem müzikhem tekst hem de oyunun özü ve biçimidir.
Oyunun A’dan Z’ye herşeyidir .Tiyatroda dekor kostüm ışık vs. gibi unsurların aza indirgenmesi veya kullanılmaması ile oyuncunun anlatım zenginliği artar.Tiyatronun yoksullaşması ile anlatım zenginliği arasında ters bir ilişki vardır.Tiyatro temel hücresi ortaya çıkana kadar soyuldukça oyuncunun anlatımı zenginleşecektir.

GROTOWSKİ VE ROL YAPMA :

Rol oyuncu için kendi insansal özünü ortaya çıkarmak için kullanacağı bir araçtır.Tiyatro toplumun ortak komplekslerine saldırmalıdır.Grotowski’ye göre kollektif kompleksler toplumsal bilinçdışının içerikleridirler ve TRANS’la dışavurulurlar. Böyle dramatik rol anlayışı yerini psikolojik rol anlayışına itecek sanatsal yaratma yerini toplumsal varolmaya bırakacaktır.Grotowskioyuncu rolünü kendi bağrına basabileceği bir neşter gibi kullanabilmeyi öğrenmelidir der. Bu durumda rol bir araçtır.Oyuncunun kendi insansal özünü ortaya çıkarmak için kullanabileceği bir neşterdir.
Oyunculuk sanatının kaybolması dramatik rol anlayışının yadsınması demektir.Grotowski’de dramatik rolün dışlanması oyuncu ve tekst arasında yeni bir ilişkiyi zorunlu kılar.
Örneğin:
Oyuncu savaşta ölen bir generali canlandıracaksa.Oyuncu savaşta ölen bir generalin resmini yeniden yaratmaya girişmez.Ölen generaller hakkındaki nesnel bilgisiniorganik ve inandırıcı bir biçimde yeniden canlandırmak amacıyla onun ne hissettiğini nasıl davranacağını araştırmaz.
Tersine yerinde bir eylemledüşleyerekkendi gerçeğiniyani kişisel olan çarpıtılmışlığını
keşfetmeye çalışır.Örneğinkendi trajik ölüm düşünü oynayacaktır.Kahramanca olan hareketlere olan özlemini canlandıracak aşağılık komplekslerinin kaynağındaki insana özgü zayıflıklarının bütün kaynağını sergileyecektir.Ama savaş alanındaki durumu içinde değil de seyircinin gözleri önünde şurada yada burada yapacaktır.

GROTOWSKİ’DE OYUNCULUK DİLİ:

Düş ve gerçek arasındaki sınırlarda oynayan oyuncuuyarıları ses ve hareketleri anlatabilmelidir.
Oyuncu ses ve hareketlerle kendi ruhsal çözümleyici dilini yaratabilmelidir.Oyuncunun yaratması gereken dil simgeseldir.Amaç:tepkileri örten doğal davranış kapılarını kaldıraraksimgeleri ortaya çıkarmaktır.Grotowski’nin amacı doğaçkanlıktır.Bu noktadan hareketle oyuncuya birtakım kalıpları öğretmek istemez.Tam tersine becerileri toplamaktanhareketleri mükemmeleştirmekten vazgeçip eksiklerini azaltarak insansal özü ortaya çıkarmak ister.
Bedenin ruha
Biçimin öze
Sözcüklerin anlama.
Bilincin bilinçdışına.
Doğal alansimgesel olanakurban edilebildiğindeoyuncu kendisini çevreleyen sınırları aşarak yeni ufuklara gidecektir.Konuşmaktan( sözden )çok anlatmaya( eyleme ) dayalı tiyatroda oyuncu özgürdür.Amaç her akşam bir öncesini oynamaya gayret etmek değil.Her akşam oyuna yeni bir boyut getirmektirdiyor Grotowski.

Ali DÖNMEZ